Employment in crisis: Cyprus 2010-2013

This article discusses the conditions that prevail in the Cyprus labour market after the onset of the economic crisis. The analysis takes the form of a chronological narrative on the development of the crisis, its impact on employment relations and the attempts of the political elite to manage it through austerity measures. The article argues that the recession and the rising unemployment accelerated and exacerbated already existing tendencies of labour market deregulation and trade union marginalisation while in the context of the Memorandum of Understanding with the Troika and its aftermath, historical work rights and benefits as well as living standards were eroded, extending the condition of “precarity” to broader sections of the Cyprus labour force. It is primarily a descriptive account which reports the recent developments in an attempt to map out the changes in the field of employment, situate them in their historical context and preliminarily assess their significance.

The connection between trade unions and political parties

abstract for a chapter in the forthcoming book

"Party-society relations in the Republic of Cyprus"

This chapter outlines the connection between the trade unions in Cyprus with the main political parties, tracing it from its beginnings in the 1940s, through its historical development during the era of independence, until today, the era of the Memorandum. The broader context of the formation of this historical connection is initially discussed in order to then build upon it an analysis of its content and implications for our contemporary times. The relationship is examined from its both sides – union and party and across the political cleavage of Left and Right. The chapter focuses on the consequences of this connection both for the creation in the 1970s and for the erosion in the 2000s of the labour relations system in Cyprus. Special emphasis is placed on the how this sustained connection in a time of crisis and austerity such as the 2010s becomes too constraining for the trade unions and damaging them further as they are discredited in the eyes of workers for the austerity policies of their political patrons.  

The intervention of the Church of Cyprus in politics

commentary article presented at the conference on 

Political Institutions in the Republic of Cyprus

organised by: Institue of Commonwealth Studies and Friedrich Ebert Stiftung 

On 1st of March 2013 at the University of Nicosia

The intervention of the Church of Cyprus in politics

Gregoris Ioannou

It is widely accepted that the Church of Cyprus had managed to accumulate enormous wealth and influence during the Ottoman times rendering it the key institution in which economic, ideological and political power rested by the end of the 19^th Century¹. This often made it a field of contestation within which different social forces and political tendencies competed with each other with the key examples being the archiepiscopal elections serials of the 1900s and the late 1940s². Although in the rapid modernisation context of the first half of the 20^th Century, there have been significant challenges to its ruling position, with the Colonial Authorities and a liberal section of the bourgeoisie on the one hand and the Cypriot Left on the other being its main competitors in the battle for hegemony, the Church emerged by the 1950s as the unquestionable winner³.

The Left in the form of AKEL had watered down completely its critique of the Church as a reactionary institution, its leaders refrained from promoting atheism and the party threw its weight within the Church ranks with its members entering parish committees and campaigning for the election of the least anti-communist clerics to the Church hierarchy. The liberals succumbed quickly during the 1950s to the dominance of the right wing, anti-communist strand of nationalism which had triumphed by 1949 in the Greek civil war at a time of global climax of the Cold War and which was sanctioned by the Church hierarchy. By the end of the 1950s the Colonial Authorities were negotiating the terms of their exit from Cyprus handing over the power to the personnel of EOKA and TMT respectively. The fact that the political leader of EOKA and head of the Church became the first president of the Republic (remaining in power until his death), effectively gave the notion of “Ethnarchy” its full political meaning and materiality.

Makarios as the intersection of Church and state

Makarios was not only the product, the expression or the symptom of the historical trajectory that allowed the traditional institution of the Church of Cyprus to emerge with a strengthened political role after the completion of the modernisation process. He was also an active agent with a role and an important contribution, shaping that is in various ways and to a significant extent the state which he bequeathed to his political heirs. There was no real questioning of the continued and enhanced presence of the Church in the politics of the country, and even when Makarios' opponents attempted to challenge his dual role as president and archbishop, it was obvious that this had all to do with Makarios' policy and nothing with secularism. In fact Makarios' opponents themselves challenged him decisively within the Church in the form of the “three bishops' coup” as well, acknowledging that is the power he drew as a political leader from his role as a religious leader and effectively reinforcing the established link between organised religion and politics. At the same time this worked the opposite way as well. Secular leftists and democrats in the troubled times of the late 1960s and 1970s found themselves with no other alternative than to support directly or indirectly Makarios against the extreme nationalist right whose links with the military dictatorship in Greece were evident and which constituted an obvious threat for whatever peace and democracy had been achieved thus far. On first sight a slogan such as “You will never win. You will kneel before the Archbishop” seems an overtly conservative one, yet when placed in its post 1974 coup context, one understands how and why it came to be chanted by leftists and democrats against armed EOKA B gangs. Summing up that is, the question of legitimation in the Church – politics nexus has been two directional. Makarios was able to gather substantial support as a political leader because he headed the Church, but at the same time as a political leader he was able to sustain a political role for the Church, accepted or at least tolerated by secularists.

By the death of Makarios in 1977, the post colonial political system in Cyprus had been more or less stabilised. The division of the country started to be tacitly accepted (and beyond the rhetoric to seem) as long term, a territorially demarcated federation had been agreed as the form of the future solution of the Cyprus problem, the housing and the reconstruction process was speeded up, class peace for the benefit of the homeland firmly established, civil war averted, Makarios' heirs held state power and the coupists were forgiven as far as the state was concerned and housed in a broader right wing party DISI, founded and headed by the liberal pro western politician, Clerides. Makarios' supporters comprised the other two main political parties, DIKO as his party par excellence and EDEK as the party of his trusted man Lyssaridis, the so called patriotic forces allied until the early 1990s with AKEL. Chrysostomos I, who took over as the new archbishop (with some exceptions such as the campaign for the set up of an extra special defence fund) generally refrained from direct, continuous or frequent intervention in politics, leaving Makarios' political heirs to do their job, provided of course that he kept his say over education and Cyprus problem matters and to the extent that he more or less agreed with the orientations of their politics.

A sort of symbiotic relationship was developed between the politicians and the Church leaders respecting each others' institutional autonomy yet cooperating closely and being complementary aspects of the communal organisation and ideological imaginary. The Church was no longer going to be a field within which politics would be played out but was not going to be restricted to a merely ceremonial role and as an ancient institution of accumulated wisdom, it would supervise the coordinates of the political system. The state was no longer going to be led by priests but it would not become in reality fully secular despite pronouncements to the contrary. And more importantly a sort of tacit agreement between the personnel of the state and the personnel of the Church would delay as much as possible the process of secularisation at the level of society as well. This was more or less the story of the 1980s in Cyprus.

The Church-politics nexus in a new era

By the early 1990s however, this sort of arrangement seemed no longer sustainable. There were developments on a series of fields that brought about shifts in the positions and stances of state and church actors responding to the changing context of a society undergoing substantial transformation. The rapid economic growth led by the tourist boom and the increased integration of Cyprus in the global economy enhanced the influence and role of business in general and the Church as a business actor in particular. The liberal breeze brought about by the Vasileiou government in a more generalised attempt to “modernise the state” and the orientation towards the European Community allowed some progressive reforms to happen and be accepted, with family law changes (eg the institutionalisation of civil marriage and divorce) and later on the decriminalisation of homosexuality being the most characteristic of this era. There was also some sort of an attempt by the Church of Cyprus to modernise itself to some extent, increase its tolerance with respect to lax moral behaviours, lifestyles and new habits of the faithful in order to adapt to the new times while maintaining its influence. Nevertheless one should not overestimate the change. The Church's ideological influence remained strong, its conservatism as an institution maintained and its hegemony in educational and morality matters reaffirmed in the course of the decade. The fact that Clerides himself, the liberal president already in his late 70s felt compelled to have his Indian wife baptised so that he could have a Christian Orthodox wedding with her, was deeply symbolic of the continued dominance of the Church amidst and despite the changing climate.

What was more obvious though in the 1990s was the more direct intervention of the Church in the politics of the Cyprus problem. The breaking of the deadlock in the negotiations brought about by Vasileiou's activist Cyprus problem policy which made the possibility of a federal solution a visible prospect in the form of the “Ghali set of Ideas” provoked an alert amongst rejectionists in general and the Church in particular. The archbishop himself encouraged a series of acts aiming to enlighten the people and warn the political leaders that they ought to return to the “correct line” refusing that is negotiations with a view towards achieving a compromise solution and intensifying the campaigning against Turkey. In the presidential elections of 1993 the Archbishop encouraged the alliance between DIKO and EDEK on a rejectionist, quasi anti-federal platform and pressured with significant success Clerides to adopt a harder line on the Cyprus problem in order to get elected.

The 1990s was a time of a more general rekindling of the anti-compromise forces in the guise of the “anti-occupation movement” and these were supported in numerous ways and to a significant extent by the Church and the Archbishop himself personally. Associations of the faithful, youth religious networks and conservative community groups were re-organised and given more attention, displaced persons clubs were revived with the slogan of “Return” denoting literally “a return to their villages” in the north but also and more importantly connoting “the return to the pre 1974 condition”. The Pancyprian Refugee Party was formed which focused its energy in combating all rapprochement activities between the Greek Cypriots (referred to as the victims) and the perpetrator forces of Attila (which also included all the Turkish Cypriots residing in the north). The leader of this Party, who was also the archbishop's nephew, gathered some of the women who had lost their loved ones in the war of 1974 and set up a permanent protest stand at Ledra Pallace, in order to enlighten the tourists crossing the buffer zone about the crimes of Turkey and prevent them from supporting the illegal and pseudo regime in the north by entering the area under its control. This was the time that the Church also formed its own radio station and then television so that the word of God and his archbishop in Cyprus could reach every house. On a more directly political level and originally seemingly independent from the Church, there was also the creation of the first officially anti federation party, the New Horizons.

The resurgence of the rejectionist forces in the mid 1990s took place in a more generalised nationalist climate that took root with the return of the united Right to executive power. Although more symbolic than substantial and to be sure largely banal, nationalism in the 1990s had concrete impact in the broader climate within which Cyprus politics were played out. Pronouncements such as the need for a “Hellenocentric education” and the appointment of the relevant ministers, the repetitive public glorification of EOKA and the set up of institutional means to implement this, the further expansion of armaments spending and the United Defence Doctrine in the over-arching strategy of the “active volcano” were largely aspects of a spectacle yet with a real negative impact. The motorcyclists “march from Berlin to Kyrenia” which had Church and government backing until the last minute and its tragic end was the most emblematic event in this sense.

Church and politics today

The crucial period of 2003-2004 found the Church of Cyprus headless as the archbishop was old and sick and the bishops were in competition with each other with a view to succession. The different ideological tendencies and orientations expressed by different bishops and their alliances and competitions might be an interesting topic for discussion if those who study it open it up, but for the purposes of this argument, intra Church politics are not directly relevant. The Paphos bishop who was the eldest and acting head at the time was quite clear – and his position was shared or tolerated by all the rest of the high priests with the exception of one. And this stance of the Church, adapting to the new circumstances of the new decade continues more or less until today. This can be summed up as an opposition to any sort of compromise solution that creates a secular, bi-communal state that diminishes directly or indirectly the political influence, ideological hegemony and economic power of the Church as this has been established in the conditions of de facto partition. And most importantly pre-emptive action and campaigning with all means possible in order to avert this from happening. Mass church attendance in times such as Christmas and Easter and full coverage by the media of all the statements made by Church leaders proved useful instruments in the spreading of anti-solution propaganda. One need not focus on the more extreme statements such as those of the ex Bishop of Kyrenia who said that those who were to vote Yes in the referendum were bound to go to hell, but on myriad others who were in line with the nationalist rhetoric often with racist connotations of many politicians of the “hard No camp” in 2004 and after.

The current archbishop, Chrysostomos II has of course many continuities with the previous one – but is at the same time different in style and public behaviour. Although there is probably an element of personal character here, it might also be that his lack of pretenses, his audacity and his cynicism are products of our era. A dear colleague insists that he is really an ally of the forces of secularism, not only because of his secular oriented outlook, worldly discourse and brute business mentality, but also and primarily because he is making the best he can to remove the last remaining veils of religiosity and aura from the institution he is heading. That he is in fact the key agent of the demythologisation of the Church and of the erosion of the traditional respect it carries. This might be an interesting thought, yet again one might respond with equal cynicism back – the social power of the Church lies not so much in the metaphysics of its legitimation but rather simply and plainly in its ability to command and have the others obey.

In this sense the conflict between the Church and Christofias' government was quite illuminating in many ways. The fact that the government had eventually to back down on the issue of taxing the Church and effectively accept the agreement made between the Church and Papadopoulos' government which was blatantly benefiting the Church and was thus initially rejected by Christofias' government, was illustrative not only of the weakness of the government but also and more importantly of the weakness of the state itself vis a vis the Church. The Archbishop actually made a statement that he would not pay even if the government secured a court decision and this passed more or less as a normal or natural thing. Similarly on the issue of educational reform, his statements that if the history books change he would call upon the students to burn the new ones, become important not only in terms of the final outcome – the non changing of the nationalist focus and ethnocentric philosophy of education in general and history teaching in particular, but again because this sort of statements passed in the best case as merely excusable exaggerations and in the worse as rightful and justified worries of a caring spiritual leader.

On the Cyprus problem negotiations, before their final deadlock, Chrysostomos II also moved preemptively openly stating his support for new far right wing groupings which emerged, for the anti-federation forces which became more open and loud in their anti-solution cries and placing paid coloured anti-solution advertisements in every Sunday edition of the newspaper with the biggest circulation for months. The list of the current archbishop's interventions in politics in the last few years is of course long and cannot be exhausted here – I will only mention two more which are quite characteristic:

a) his role in the election of Omerou as the head of parliament and the statement he made while justifying his encouraging of Koulias to switch camps, that he was one of the three founders of DIKO, implying that this gave him some sort of special right and say in DIKO's affairs.

b) the open support he offered to Anastasiades and the reciprocation of the new president who offered him the ministry of education, just like the good old times.

So, what does all this tell us? Explanations along the lines of our “conservative society” and of our “troubled history” are of course important and can account for a lot of things. But I am not sure that they fully make the point. We live in a society in which religious instruction to all the children is compulsory, where although the economic crisis has brought the construction sector to its knees, the building of churches continues, where even atheists bow to the paramount social pressure and have religious weddings and baptise their children. We live in a society in which the ethnic conflict of the past not only shapes the present but blocks the future, where nationalist myth constitutes official history, where on television during Easter the first news item is that “Today Jesus Christ was resurrected”. One might respond that these are simply the effects and not the causes of the huge social and ideological hegemony of the Church. And that its causes need to be sought in its political and economic power. True, but the effects of the Church's political and economic power today are also the causes of its hegemony tomorrow.

1Michael, M. (2005) The Church of Cyprus during the Ottoman period, Cyprus Research Centre

2Panayiotou, A (2006) Models of compromise and power sharing in the experience of Cypriot modernity, The Cyprus Review 18:2

3Erdal, M. (2011) The making of sovereignty through changing property/land rights and the contestation of authority in Cyprus, unpublished PhD dissertation, Oxford   

Το εργατικό πεδίο στην Κύπρο την περίοδο της κυπριακής ανεξαρτησίας

abstract κειμένου εργασίας, αρχές 2013

Το κεφάλαιο αυτό εστιάζει στο πεδίο των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο την περίοδο της ανεξαρτησίας. Μέσα από μια συνοπτική ιστορική αναδρομή από το 1960 μέχρι το 2012, σκιαγραφείται η εξέλιξη του εργατικού κινήματος και η δημιουργία και λειτουργία του συστήματος εργασιακών σχέσεων σε συνάρτηση και με τις μεταβολές στην κοινωνική δομή και την ταξική σύνθεση στη Κύπρο. Η εθνοτική σύγκρουση και η διχοτόμηση της χώρας από την μια και η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη του εδάφους υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας από την άλλη, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση των συντεταγμένων του εργατικού πεδίου, τόσο από πλευράς θεσμών και κανόνων όσο και από πλευράς πρακτικών και αντιλήψεων. Η ανάλυση του ιστορικού πλαισίου αποτελεί προϋπόθεση για μια κατανόηση της σημερινής κατάστασης που επικρατεί στο εργατικό πεδίο.

Οι νέες συνθήκες που κυριάρχησαν διεθνώς τις τελευταίες δεκαετίες, με την εμφάνιση της ευελιξίας και της απορρύθμισης της εργασίας όμως, υπονόμευσαν τόσο το θεσμικό πλαίσιο της περιόδου του “κυπριακού οικονομικού θαύματος” όσο και τους συσχετισμούς δύναμης πάνω στο οποίο είχε βασιστεί. Επιπλέον η παγκόσμια οικονομική κρίση έχει επιτείνει τις ήδη υπάρχουσες τάσεις υποτίμησης της εργασίας, αύξησης της ανεργίας και της υποαπασχόλησης, επέκτασης της άτυπης οικονομίας και της υπερεκμετάλλευσης, της εξατομίκευσης των εργασιακών σχέσεων και της επισφάλειας.

Ουσιαστικά την τελευταία περίοδο συντελείται και στην Κύπρο μια αναμόρφωση της μισθωτής σχέσης μέσα από την αναδιοργάνωση της εργασιακής διαδικασίας με στόχο την μείωση του εργατικού κόστους και τον καλύτερο πολιτικό έλεγχο της εργασίας από το κεφάλαιο. Η παρακμή του συνδικαλισμού, που αποτελεί τη βασική συνιστώσα για την υπεράσπιση των εργατικών συμφερόντων, υπήρξε νευραλγικός παράγοντας στις εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών. Η αποδυνάμωση του συνδικαλισμού υπήρξε ουσιαστικά διπλή – και ως ποσοτική σμίκρυνση της βάσης και του πολιτικού εκτοπίσματος των συνδικάτων και ως μετακίνηση προς πιο “υπεύθυνες” και συγκαταβατικές στάσεις, εν μέρει και ως αποτέλεσμα μιας “ρεαλιστικής” αποτίμησης του μεταβαλλόμενου συσχετισμού δυνάμεων. Η αύξηση της εξάρτηση των συνδικάτων πάνω στην νομοθεσία και την κρατική εποπτεία για την προστασία των εργαζομένων αντανακλά ακριβώς την αδυναμία τους να διαμορφώσουν τους όρους της εργασιακής διαδικασίας.

Το ερώτημα που τίθεται σήμερα, μέσα σε συνθήκες μιας ραγδαίας και εξόφθαλμης κοινωνικής οπισθοδρόμησης με αφορμή και εργαλείο την διαχείριση της χρηματοπιστωτικής κρίσης και της κρίσης χρέους και με δεδομένη την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το συνδικαλιστικό κίνημα είναι το κατά πόσον και με ποιο τρόπο μπορεί να αρθρωθεί κάποιου είδους ουσιαστική αντίσταση από πλευράς των δυνάμεων της εργασίας.

LABOUR RELATIONS IN CYPRUS: EMPLOYMENT, TRADE UNIONISM AND CLASS COMPOSITION

Abstract

This thesis is a study of contemporary labour relations in Cyprus and is based on case studies from the hotel, the banking and the construction industries. Labour relations are approached holistically, examining both the context and the content of labour power utilisation as well as its broader impact and significance on society as a whole. The thesis focuses on employment practices and work organisation but also includes within its analytic frame, the institutional and political factors involved, management and trade unionism. The workplace is approached as a site of power relations whereby social identities and divisions occur and authority is both established and contested. Thus labour and trade union organisation is examined at the workplace level and analysed from the workers' perspective, taking into account the experience of hierarchies and resistance, and the experience of cooperation and conflict.

The study is located in a nationally specific context, situating the contemporary state of labour relations in Cyprus in the historical course of development and local particular conditions of the island. The colonial legacy, the ethnic conflict and the division of the country and the rapidity of modernisation have impacted substantially on both the industrial relations and the class structure of the society. On the other hand, international forces, trends and phenomena in the era of globalisation such as flexibility in and the deregulation of the labour market, increased capital and labour flows, neo-liberal discourses and trade union decline constitute the broader coordinates of the labour process. These facts and schemata are both examined in the light of empirical data from Cyprus and used to explore and explain issues of contemporary labour organisation and class composition.

Theoretically and politically the thesis is situated within a general Marxian framework that is informed both by the conflict school of industrial relations and the tradition of class composition studies. Workers' resistance and class conflict, the means through which class is being composed, is seen not only as a political by-product of the labour process but ontologically at its centre and conceptually at its heart. Thus the thesis also includes references to and can be used in broader discussions in and of the Left and concludes with a characterisation of the challenges and the prospects of the labour and trade union movement in Cyprus.

CHAPTER ONE: Theoretical and historical context and the research problem......................13

1.1. Aims, scope and rationale of the research.......................................................................13

2. Reviewing the main/relevant literature: theoretical and conceptual framework.............14

1.2.1 The significance of labour and labour research..........................................................

1.2.2. Employment and workplace relations........................................................................

1.2.3. Trade unionism and the labour force..........................................................................

1.2.4. Class and class struggle..............................................................................................

1.3. Reviewing the main/relevant literature: historical context..............................................28

1.3.1. Conceptualizing the modernization process.............................................................

1.3.2. The formation of the Cypriot working class.............................................................

1.3.3. Political and ideological cleavages...........................................................................

1.3.4. Ethnic conflict and the seeds of division..................................................................

1.3.5. 1948 as the key moment of class struggle and a historical turning point.................

1.3.6. The establishment of the national industrial relations system..................................

1.3.7. The servicisation of the economy, immigration and the entry into the EU..............

1.4. The research problem......................................................................................................50

1.5. The structure of the thesis and the argument...................................................................51

CHAPTER TWO: Methodology and fieldwork............................................................................55

2.1. Choice of sources and methods.......................................................................................55

2.2. Ethical considerations......................................................................................................60

2.3. The seven case studies.....................................................................................................61

2.3.1. The hotels..................................................................................................................

2.3.2. The banks...................................................................................................................

2.3.3. The construction sites................................................................................................

2.4. Experience, fieldwork data and writing up......................................................................73

CHAPTER THREE: The deregulation of employment relations................................................78

3.1. The erosion of collective bargaining..............................................................................78

3.1.1. The refusal to make or recognise collective agreements..........................................

3.1.2. The evasion or exclusion of workers from existing collective agreements..............

3.2. Personal contracts............................................................................................................82

3.2.1. Flexibility for employers...........................................................................................

3.2.2. Inability of a trade union response............................................................................

3.3. Subcontracting..................................................................................................................87

3.3.1. Rationale....................................................................................................................

3.3.2. Practice......................................................................................................................

3.4. Undeclared work...............................................................................................................91

3.4.1. Informal economy.....................................................................................................

3.4.2. Super-exploitation.....................................................................................................

3.5. Trade union response to the deregulation of employment relations..................................95

CHAPTER FOUR: The decline and transformation of trade unionism.....................................96

4.1. General and industrial trade unionism............................................................................96

4.1.1. Efficiency.................................................................................................................

4.1.2. Structure...................................................................................................................

4.2. Organizational difficulties in general trade unionism..................................................102

4.2.1. Communication with and integration of immigrant workers...................................

4.2.2. The limited appeal of trade unionism amongst precarious workers.........................

4.3. From the function of class mobilisation to the function of personalised service..........107

4.3.1. Distance between organisation and membership.....................................................

4.3.2. Continuing relevance of trade unionism and the power of trade union leadership...

4.3.3. Individualism and collectivism..................................................................................

4.4. The politics of social partnership..................................................................................112

4.4.1. Class compromise......................................................................................................

4.4.2. Integration into the state............................................................................................

CHAPTER FIVE: Management and hierarchies at work.........................................................118

5.1. Human resource management and the management of work........................................119

5.1.1. The middle managers...................................................................................….........

5.1.2. Authority and control................................................................................................

5.2. Gender and ethnicity in the labour process...................................................................123

5.2.1. Gendering and ethnicisation of jobs..........................................................................

5.2.2. Discrimination and its challenge...............................................................................

5.3. Social cleavages in the labour force...............................................................................128

5.3.1. Occupational and sectoral identities...........................................................................

5.3.2. Age and seniority........................................................................................................

5.4. Differentials of power: skills, pay and social networks................................................132

5.4.1. Skills, experience and productivity...........................................................................

5.4.2. Social relations and networks....................................................................................

5.4.3. Salaries and wages.....................................................................................................

CHAPTER SIX: Class composition and political implications..................................................137

6.1. Workers and work.........................................................................................................137

6.1.1. The act of work...........................................................................................................

6.1.2. The time of work........................................................................................................

6.1.3. Segmentation at work.................................................................................................

6.2. Workers and their interests............................................................................................143

6.2.1. Ideological orientations..............................................................................................

6.2.2. Structural realities.......................................................................................................

6.2.3. Political prospects.......................................................................................................

6.3. Workers and authority...................................................................................................150

6.3.1. Resisting management.........................................................................................…...

6.3.2. Resisting work............................................................................................................

6.4. Workers against capital.................................................................................................152

6.4.1. Collective action........................................................................................................

6.4.2. Precarious subjectivities............................................................................................

6.5. Class beyond ethnicity...................................................................................................160

CHAPTER SEVEN: A note on labour relations and the working class north of the green line and some preliminary comparisons with the south.....................................................................162

7.1.The unique and exceptional state of north Cyprus.........................................................162

7.1.1. Historical and political context...................................................................................

7.1.2. Economy and society..................................................................................................

7.2. Labour conditions..........................................................................................................167

7.2.1. Turkish Cypriot and immigrant workers...................................................................

7.2.2. The informal economy and super-exploitation..........................................................

7.3. Trade unions and politics...............................................................................................173

7.3.1. Upholding living and working standards..................................................................

7.3.2. Communal identity: class and ethnicity revisited......................................................

CHAPTER EIGHT: Conclusions.................................................................................................178

8.1. Summing up: bringing the thesis together.....................................................................180

8.2. Looking forward: problems and prospects of the labour movement in Cyprus............183

BIBLIOGRAPHY AND SOURCES: Data and References.......................................................187

Primary sources:...............................................................................................................................187

A: List of Interviews taken.....................................................................................................................

B: Newspapers and internet sites examined...........................................................................................

C: Archival sources, statistics and official documents cited:.................................................................

D: Press articles and other primary sources cited:..................................................................................

Secondary sources cited:..................................................................................................................192

Books, Journal articles, Reports:............................................................................................................

the whole thesis is on-line here

http://wrap.warwick.ac.uk/47187/ 

Η ευέλικτη απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο (Μάης 2011)

7ο Ιστορικό Συνέδριο περιοδικού Ιστορείν, Αθήνα

“Ιστορία της εργασίας – Νέες προσεγγίσεις σε ένα διαρκές ζήτημα”

Γρηγόρης Ιωάννου

Τμήμα Κοινωνιολογίας, Πανεπιστήμιο Warwick

Μάης, 2011

Η ευέλικτη απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο

Εισαγωγή

Η ανακοίνωση αυτή πραγματεύεται τις διάφορες μορφές που παίρνει η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων τις τελευταίες δυο δεκαετίες στην Κύπρο. Αντλώ τα δεδομένα μου από την εμπειρική έρευνα που πραγματοποίησα την περίοδο 2007-2008 (στα πλαίσια εκπόνησης διδακτορικής διατριβής) σε τρεις διαφορετικές βιομηχανίες στην Κύπρο – την ξενοδοχειακή, την τραπεζική και την οικοδομική. Συγκεκριμένα εστίασα σε 3 ξενοδοχειακές μονάδες, 2 τραπεζικούς οργανισμούς και 2 κατασκευαστικές εταιρείες με την μέθοδο της μη συμμετοχικής παρατήρησης και πήρα γύρω στις 200 μη δομημένες συνεντεύξεις με εργαζόμενους, επιστάτες-διευθυντές και συνδικαλιστές. Η βασική θέση που θα αναπτύξω εδώ είναι ότι η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο συντελείται στα πλαίσια, και σε αξιοσημείωτο βαθμό, με την ρητορική της ευελιξίας και παρότι αυτό είναι μεν παγκόσμιο φαινόμενο συνυφασμένο με την παγκοσμιοποίηση και τον νεοφιλελευθερισμό, οι συγκεκριμένες μορφές που αυτή παίρνει σε κάθε χώρα καθορίζονται από τις τοπικές ιστορικές συνθήκες και το τοπικό ισοζύγιο δυνάμεων.

Η συζήτηση για την εργασιακή ευελιξία και την απορρύθμιση σε διεθνές επίπεδο χρονολογείται από την δεκαετία του 1980 και συνδέεται με τις συζητήσεις για τον μετα-φορντισμό ως παραγωγικό υπόδειγμα και την υπηρεσιοποίηση της οικονομίας ως ιστορικό πλαίσιο¹. Βασική προϋπόθεση της ευέλικτης απορρύθμισης είναι η παρακμή του συνδικαλισμού, βασικό της χαρακτηριστικό η κατάτμηση της αγοράς εργασίας και του εργατικού δυναμικού σε πυρήνα και περιφέρεια και βασική της συνέπεια η γενικευμένη ανασφάλεια μέσα από την διάχυση νέων μορφών εργασιακών σχέσεων². Η ευελιξία της εργασίας τόσο ως εμπειρική πραγματικότητα όσο και ως γενικός πολιτικός στόχος αναπτύχθηκε την δεκαετία του 1990, όταν ο νεοφιλελευθερισμός κατάφερε να καταστεί κυρίαρχη ιδεολογία με τις βασικές του θέσεις να γίνονται αποδεκτές και από τις δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας³. Αυτή τη δεκαετία, μέσα από την αναγνώριση και ενσωμάτωση και της αναγκαιότητας για εργασιακή ασφάλεια έχουμε τον νεολογισμό της ελαστασφάλειας ως καθοδηγητική αρχή της Ευρωπαϊκής εργατικής πολιτικής⁴. Στην πράξη βέβαια, ειδικότερα τα τελευταία χρόνια με την παγκόσμια καπιταλιστική κρίση, έχουμε αύξηση της ανεργίας και της υποαπασχόλησης, την επέκταση της άτυπης οικονομίας και της υπερεκμετάλλευσης, της εξατομίκευσης των εργασιακών σχέσεων και της επισφάλειας.

Ιστορικό πλαίσιο

Το κυπριακό σύστημα εργασιακών σχέσεων ουσιαστικά δημιουργήθηκε τις τελευταίες δυο δεκαετίες της βρετανικής αποικιακής διοίκησης. Η βασική εργατική νομοθεσία που έθεσε κάποιους όρους στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης και θεσμοποίησε τον συνδικαλισμό μπήκε σε εφαρμογή στις αρχές της δεκαετίας του 1940 με την τροποποίηση του περί συντεχνιών νόμου του 1932 (βασισμένος στον αντίστοιχο αγγλικό του 1871) και την θέσπιση άλλων δυο για τα κατώτατα ημερομίσθια και τις εργατικές διαφορές. Ως αποτέλεσμα των μαζικών εργατικών και αντι-αποικιακών αγώνων της δεκαετίας του 1940 που διεξάχθηκαν από και συγκρότησαν την κυπριακή αριστερά προέκυψε και η αναγκαιότητα της πολιτικής αναγνώρισης του συνδικαλιστικού κινήματος και ενσωμάτωσής του στα αποικιακά θεσμικά πλαίσια⁵. Δεν είναι τυχαίο που το Εργατικό Συμβουλευτικό Σώμα, η επιτροπή δηλαδή αντιπροσώπων των εργοδοτών, των εργαζομένων και της κυβέρνησης, αρμόδια για την συζήτηση των θεμάτων εργατικής πολιτικής, η απαρχή δηλαδή της αντίληψης της τριμερούς συνεργασίας προκύπτει το 1949 αμέσως μετά την κορύφωση της ταξικής σύγκρουσης με τις μεγάλες σε διάρκεια, ένταση και βία απεργίες των μεταλλωρύχων και των οικοδόμων του 1948.

Τις δεκαετίες του 1950, του 1960 και του 1970 τόσο ο συνδικαλισμός όσο και το τριμερές σύστημα εργασιακών σχέσεων εδραιώνονται, αναπτύσσονται και διευρύνονται καθώς οι υφιστάμενες αποικιακές διοικητικές δομές μετεξελίσσονται με την μετάβαση στην ανεξαρτησία και στην διχοτόμηση. Η εργατική τάξη και το συνδικαλιστικό κίνημα είχαν βέβαια ήδη διαιρεθεί τόσο σε ιδεολογική όσο και σε εθνοτική βάση, διαδικασίες που ξεκίνησαν στα μέσα της δεκαετίας του 1940 και ολοκληρώθηκαν στο τέλος της δεκαετίας του 1950 με την μαζική μετακίνηση των τ/κ εργατών από την ΠΕΟ στην Κυπριακή Ομοσπονδία Τουρκικών Συντεχνιών⁶. Ο ένοπλος αντι-αποικιακός αγώνας της ΕΟΚΑ και ο εκφυλισμός του σε αντι-κομμουνιστική εκστρατεία και διακοινοτική διένεξη με την δημιουργία και της ΤΜΤ σημάδεψαν την οριστική διάσπαση του εργατικού κινήματος και κατ' επέκταση ολόκληρης της κυπριακής κοινωνίας που πέρασε σε μια εύθραυστη ανεξαρτησία κάτω από την πολιτική ηγεμονία δυο αντιμαχόμενων εθνικισμών οδηγώντας σύντομα την χώρα σε συνάρτηση και με τις ελληνο-τουρκικές επεμβάσεις στην διχοτόμηση.

Ο εθνοτικός κοινοτισμός που κυριάρχησε πλήρως μετά και την εδαφική διχοτόμηση της χώρας καθόρισε και καθορίζει ακόμα το πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγονται οι εργατικοί αγώνες στην Κύπρο. Στο νότιο, ελληνοκυπριακό τμήμα, ο Κώδικας Βιομηχανικών Σχέσεων του 1977 αποτέλεσε και αποτελεί ουσιαστικά το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ της εργασίας και του κεφαλαίου, εκφράζοντας το ισοζύγιο δυνάμεων όπως αυτό αποκρυσταλλώθηκε μετά τον πόλεμο. Παρότι ο Κώδικας δεν έχει νομική ισχύ και αποτελεί ουσιαστικά μια “συμφωνία κυρίων”, ο σεβασμός που επιδεικνύουν τα δυο μέρη στο διαδικαστικό του γράμμα και το πολιτικό του πνεύμα είναι ενδεικτικός τόσο της ουσιαστικής όσο και της συμβολικής του αξίας ως η επιτομή του μεταπολεμικού ιστορικού συμβιβασμού που επέφερε και επέτρεψε την εθνική ενότητα⁷. Μια εθνική ενότητα βέβαια που επιβλήθηκε ντε φάκτο ως συνέπεια και με βάση το αποτέλεσμα του πολέμου του 1974 σε συνθήκες προλεταριοποίησης, μαζικής ανεργίας και εκ νέου πρώιμης κεφαλαιακής συσσώρευσης που εξανάγκασαν το εργατικό κίνημα σε σημαντική υποχώρηση με μειώσεις μισθών και συντάξεων, πάγωμα της ΑΤΑ και των ανεργιακών επιδομάτων και γενική πτώση 25% του βιοτικού επιπέδου σύμφωνα με τους υπολογισμούς της ΠΕΟ⁸, με αντάλλαγμα την ολοκλήρωση της ένταξης της εργατικής τάξης και των αντιπροσώπων της στο κράτος στα πλαίσια της θεσμικής και πολιτικής ενίσχυσης του τριμερούς συστήματος.

Τις δεκαετίες του 1980, του 1990 και του 2000 σημειώθηκαν ραγδαίες και σημαντικές εξελίξεις που μεταμόρφωσαν τόσο την κοινωνική δομή όσο και την σύνθεση της εργατικής τάξης ασκώντας πιέσεις στο υφιστάμενο εργατικό σύστημα και το συνδικαλιστικό κίνημα. Η τριτογενοποίηση της οικονομίας μέσα από την ανάπτυξη του τουρισμού και των υπηρεσιών σε βάρος της γεωργίας και της βιομηχανίας από την μια και η είσοδος του παράκτιου κεφαλαίου και η γραφειοποίηση της εργασίας από την άλλη συνοδεύτηκε από την σημαντική βελτίωση του μορφωτικού και του βιοτικού επιπέδου των Κυπρίων. Σε γεωπολιτικό επίπεδο η μετακίνηση της Κύπρου από την ημι-περιφέρεια στον πυρήνα του παγκόσμιου συστήματος ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τον ρόλο της ως συνδετικό σταθμό της ροής της αξίας στα οικονομικά δίχτυα Ανατολής και Δύσης, Βορρά και Νότου. Παρά την έκρυθμη κατάσταση στο νησί, η Κύπρος αποτέλεσε και αποτελεί συγκριτικά με την Μέση Ανατολή, περιοχή σταθερότητας για τις χρηματο-οικονομικές επενδύσεις που ενθαρρύνθηκαν με χαμηλούς φορολογικούς συντελεστές⁹.

Η σχεδόν πλήρης ένταξη των γυναικών στην αγορά εργασίας και η μετατροπή της Κύπρου από χώρα εξαγωγής σε χώρα εισαγωγής εργατικού δυναμικού με την μαζική κάθοδο μεταναστών εργαζομένων άλλαξε και πολιτιστικά την σύνθεση της εργατικής τάξης, δημιουργώντας βέβαια παράλληλα και καινούργιες διαιρέσεις και φέρνοντας στο προσκήνιο τα ζητήματα της ισότητας και της ισομισθίας και της καταπολέμησης των διακρίσεων και του ρατσισμού. Η πορεία της Κύπρου προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και η ένταξη της το 2004 επιτάχυνε και αύξησε την κάθοδο εργαζομένων και ντε φάκτο υπονόμευσε το υφιστάμενο μοντέλο μετανάστευσης βασισμένο στην λογική του “φιλοξενούμενου εργάτη” με άδεια εργασίας 4 ή 5 χρόνων προαπαιτώντας την σύνδεση με συγκεκριμένο εργοδότη. Οι κοινοτικοί εργαζόμενοι, που απολαμβάνουν καθεστώς αυτόματης άδειας εργασίας, είναι σήμερα γύρω στις 100 000, αναλογικά ένα μεγάλο ποσοστό επί του συνόλου των εργαζομένων στις περιοχές που ελέγχει η Κυπριακή Δημοκρατία¹⁰.

Όψεις της ευέλικτης απορρύθμισης

Η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο που προϋποθέτει η λογική της ευελιξίας παίρνει διαφορετικές μορφές σε διαφορετικούς κλάδους. Τα προσωπικά συμβόλαια και οι σταθεροί (fixed) μισθοί στην ξενοδοχειακή βιομηχανία, οι υπεργολαβίες στις οικοδομές και η εξωτερική ανάθεση εργασιών στον δημόσιο και τραπεζικό τομέα αποτελούν διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος – την αναμόρφωση της μισθωτής σχέσης μέσα από την αναδιοργάνωση της εργασιακής διαδικασίας με στόχο την μείωση του εργατικού κόστους και τον καλύτερο πολιτικό έλεγχο της εργασίας από το κεφάλαιο. Η ρητορική που συνοδεύει αυτή την εργοδοτική πρωτοβουλία για την ευέλικτη απορρύθμιση είναι συχνά η ίδια – η αναγκαιότητα για “εκσυγχρονισμό” του συστήματος, “βελτίωση της αποδοτικότητας”, επίτευξη “ανταγωνιστικότητας” στην αγορά και φυσικά η έννοια για το “καλό της οικονομίας”. Οι συνέπειες είναι επίσης κοινές – διάβρωση της ισχύς των συνδικάτων και των συλλογικών συμβάσεων, εξατομίκευση των εργασιακών σχέσεων και διατήρηση και ενίσχυση της λογικής των εργαζομένων πολλαπλών ταχυτήτων.

Η διάβρωση των συλλογικών συμβάσεων συντελείται με δυο τρόπους – άμεσα, με την άρνηση συνομολόγησης ή αναγνώρισης – εφαρμογής υφιστάμενων επιχειρησιακών ή κλαδικών συμβάσεων και έμμεσα με την αποφυγή τήρησης των προνοιών των συμβάσεων και τον αποκλεισμό μερίδας εργαζομένων από την κάλυψη τους. Η άμεση διάβρωση είναι πιο συχνό φαινόμενο σε κλάδους με χαμηλή συνδικαλιστική παρουσία όπως το λιανικό εμπόριο και ο επισητισμός – όπου το μικρό μέγεθος των εργασιακών χώρων από την μια, η σύνθεση του εργατικού δυναμικού με σημαντική παρουσία φοιτητών και μεταναστών από την άλλη και η αυξημένη ροή εργασίας καθιστούν την συνδικαλιστική οργάνωση ένα αβέβαιο και δύσκολο εγχείρημα. Αλλά ακόμα και σε κλάδους με σχετικά ψηλή συνδικαλιστική παρουσία, υπάρχουν εργοδότες που δεν δίστασαν και δεν διστάζουν να αγνοήσουν υφιστάμενες συλλογικές συμβάσεις ακόμα και να συγκρουστούν μετωπικά με τα συνδικάτα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι η εξάμηνη απεργία στα ξενοδοχεία της εταιρείας Λόρδος στη Λάρνακα το 1999 όπου η λογική των προσωπικών συμβολαίων επιβλήθηκε καθολικά μέσα από την εκδίωξη των συνδικάτων, αποτελώντας την αφετηρία και το παράδειγμα για την διάχυση τους στην υπόλοιπη βιομηχανία.

Η έμμεση διάβρωση των συλλογικών συμβάσεων συντελείται μέσα από την διαίρεση των εργαζομένων σε επίπεδο επιχείρησης / εργασιακού χώρου σε δυο τμήματα με μια μερίδα εργαζομένων να εργοδοτείται στην βάση της σύμβασης και μια όχι. Αυτή η διαίρεση επιτυγχάνεται κυρίως μέσα από τις νέες προσλήψεις όπου πλειοψηφούν τα προσωπικά συμβόλαια πχ στα ξενοδοχεία ή η εργασία με το κομμάτι στις οικοδομές, δημιουργώντας έτσι μια μειωτική τάση στην κάλυψη των συμβάσεων και στην συνδικαλιστική πυκνότητα. Έτσι έχουμε από την μια σχετικοποίηση των συμβάσεων ως μηχανισμού ρύθμισης και μείωσης της ισχύς και του ρόλου των συνδικάτων, ενώ από την άλλη δημιουργούνται υβριδικοί εργασιακοί χώροι με δυαδικούς ή πολλαπλούς όρους και συνθήκες εργοδότησης.

Παρά το ότι υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις όπου εργαζόμενοι προτιμούν τα προσωπικά συμβόλαια ή την εργασία με το κομμάτι ή ακόμα και την αδήλωτη εργασία για διάφορους λόγους, πχ σταθερότητα στο εισόδημα στα ξενοδοχεία ή επιχειρηματικότητα με διάθεση ανάληψης ρίσκου και προσδοκίας αυξημένων εισοδημάτων στις οικοδομές, αποφυγή κρατικού ελέγχου και φορολογίας γενικά, συνήθως αυτά τα καθεστώτα εργοδότησης είναι προϊόντα άμεσου ή έμμεσου εκβιασμού. Σε πολλές περιπτώσεις αυτές οι μορφές εργοδότησης είναι οι μόνες διαθέσιμες και είναι συνήθως αρκετή μια νύξη από τον εργοδότη ότι “δεν θέλει φασαρίες και προβλήματα” εννοώντας ένταξη στα συνδικάτα, για να αποτρέψει τον εργαζόμενο ή την εργαζόμενη από το να επιδιώξει συνδικαλιστική οργάνωση και τα δικαιώματα και ωφελήματα που απορρέουν από ή που μπορούν να διεκδικηθούν στα πλαίσια αυτά.

Πολλές φορές ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μετανάστες εργαζόμενους, υπάρχει και ασάφεια αν όχι συσκότιση σε σχέση με την σύμβαση της εργοδότησης – αν είναι πχ “σύμβαση εργασίας” ή “σύμβαση υπηρεσιών”, αν η ευθύνη εργοδότη ανήκει στον εργολάβο ή στον υπεργολάβο, αν η εργαζόμενη υπάγεται στη διεύθυνση του ξενοδοχείου ή στην διεύθυνση της εταιρείας που εκτελεί υπηρεσίες για λογαριασμό του ξενοδοχείου, αν ο εργαζόμενος ανήκει στο δυναμικό μιας συγκεκριμένης μονάδας ή της εταιρείας ή του συμπλέγματος εταιρειών που διαχειρίζονται πολλές μονάδες. Τα προσωπικά συμβόλαια είναι συνήθως προφορικά, αλλά ακόμα και όταν είναι γραπτά είναι συνήθως τυποποιημένα και χωρίς πολλές λεπτομέρειες ενώ συχνά οι εργαζόμενοι δεν κρατούν καν αντίτυπο.

Μέσα από τα προσωπικά συμβόλαια τα οποία αποτελούν συνήθως συμβάσεις ορισμένου χρόνου (εξάμηνα, χρονιαία κτλ) με διαφορετικά χρονικά σημεία έναρξης και άρα λήξης, όπως και μέσα από την εργασία με το κομμάτι οι εργοδότες είναι σε θέση να προγραμματίσουν εκ των προτέρων το μέγεθος του εργατικού τους δυναμικού επιτυγχάνοντας τον στόχο της λεγόμενης αριθμητικής ευελιξίας. Από την πλευρά της διεύθυνσης η δυνατότητα αυτόματης ανανέωσης ή αυτόματου τερματισμού ενός συμβολαίου ανάλογα με τον όγκο εργασίας και τον βαθμό ικανοποίησης από την απόδοση του συγκεκριμένου εργαζόμενου αυξάνει την διοικητική ευχέρεια και μειώνει το εργατικό κόστος¹¹. Από την πλευρά του εργαζόμενου όμως η συνθήκη αυτή συμβάλλει στην εντατικοποίηση της εργασίας και οδηγεί σε ένα καθεστώς σχεδόν μόνιμης προσωρινότητας και αβεβαιότητας για το αν θα ανανεωθεί ή όχι η σύμβαση εργασίας με ότι αυτό συνεπάγεται για τον προγραμματισμό του επαγγελματικού και οικογενειακού μέλλοντος του εργαζόμενου.

Κατά κοινή ομολογία, οι μετανάστες εργαζόμενοι αποτελούν όχι μόνο τα θύματα των διακρίσεων των εργοδοτών σε ζητήματα μισθοδοσίας, αναγνώρισης δικαιωμάτων και παροχής ωφελημάτων αλλά και το μέσο με το οποίο οι εργοδότες απειλούν και τα κεκτημένα των Κυπρίων εργαζομένων¹². Οι μετανάστες, στην πλειοψηφία τους κοινοτικοί εργαζόμενοι από χώρες της ανατολικής Ευρώπης εργοδοτούνται συνήθως σε προσωρινή και εποχιακή βάση και είναι οι πρώτοι που απολύονται όταν μειωθεί ο όγκος εργασίας. Συχνά ο εργοδότης είναι και ο παροχέας της στέγης τους και αποκόπτει ένα συνήθως δυσανάλογα μεγάλο για την ποιότητα της στέγασης τους ποσό από τον μισθό τους ενισχύοντας έτσι και τη σχέση εξάρτησης και εμποδίζοντάς τους από το να διανοηθούν καν να αναπτύξουν συνδικαλιστική δράση. 13ος μισθός και πληρωμένη άδεια σπάνια παρέχονται ενώ η εξαήμερη εβδομάδα ή η 10ώρη μέρα αποτελεί την κανονικότητα τους. Στην συντριπτική τους πλειοψηφία βρίσκονται εκτός των συνδικάτων, αλλά ακόμα και όταν οργανωθούν στα συνδικάτα αυτό δεν συνεπάγεται αυτόματα με εργοδότηση στην βάση των υφιστάμενων συλλογικών συμβάσεων καθότι οι όροι εργασίας τους είναι ήδη προσυμφωνημένοι με τα προσωπικά συμβόλαια. Έτσι το μόνο που κερδίζουν οι λιγοστοί μετανάστες με την ένταξή τους στα συνδικάτα είναι η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και μια δυνατότητα παρέμβασης των συνδικαλιστών σε τυχόν επί μέρους εργασιακά προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίσουν.

Τέλος, η άλλη και ίσως η πιο ακραία μορφή της ευέλικτης απορρύθμισης είναι η αδήλωτη εργασία η οποία σημείωσε αύξηση την τελευταία δεκαετία σε συνάρτηση και με την αύξηση της συνολικής παρουσίας των μεταναστών. Η αδήλωτη εργασία στις οικοδομές υπολογίζεται γύρω στο 30% και είναι

αποτέλεσμα της “μόνιμης προσωρινότητας”, καθώς πολλοί εργαζόμενοι κινούνται από εργοδότη σε εργοδότη και της αδυναμίας ελέγχου από τις αρχές. Παρά το ότι η πάταξη της αδήλωτης εργασίας αποτελεί διαχρονικό ρητορικό στόχο, και παρά το γεγονός ότι η σημερινή κυβέρνηση έχει αυξήσει τους ελέγχους και τις ποινές προς τους παράνομους εργοδότες, το φαινόμενο αυτό έχει βαθιές ρίζες και δεν φαίνεται να είναι εφικτός ο περιορισμός του. Η μαύρη εργασία, με την υπερ-εκμετάλλευση που την χαρακτηρίζει, χαμηλούς μισθούς, απλήρωτη εργασία κλπ είναι σε τελική ανάλυση δομικό στοιχείο του καπιταλισμού, προϊόν της ασυμμετρίας ισχύος μεταξύ κοινωνικών ομάδων και δυνάμεων και των εμπεδωμένων ιεραρχιών των σύγχρονων κοινωνιών – η ύπαρξη της μαύρης αγοράς εργασίας καθορίζει και οριοθετεί και την κανονική αγορά εργασίας.

Η δυσκολία μιας ταξικής συνδικαλιστικής απάντησης

Παρά το ότι συνδικάτα δεν αποδέχονται αδιαμαρτύρητα την απορρύθμιση της εργασίας και επιμένουν στην αναγκαιότητα σεβασμού των συλλογικών συμβάσεων, την αποφυγή των προσωπικών συμβολαίων και των υπεργολαβιών και την κατάργηση της αδήλωτης εργασίας, βρίσκονται εδώ και πάνω από μια δεκαετία σε άμυνα. Ως μετριοπαθείς και πραγματιστικές δυνάμεις αντιλαμβάνονται το τι είναι εφικτό σήμερα και φροντίζουν να διαχωρίζουν την ρητορική από την πρακτική τους – αποφεύγοντας να εμπλακούν σε συγκρούσεις από τις οποίες θα βγουν χαμένες. Κάποιοι συνδικαλιστές παραδέχονται ότι άργησαν να κατανοήσουν και να δράσουν σε σχέση με τις συνέπειες της αναδόμησης που συντελέστηκε τις προηγούμενες δεκαετίες με αποτέλεσμα οι εργοδότες με την αντεπίθεση τους να επιτύχουν να καθορίσουν το πεδίο στο οποίο διεξάγεται η σύγκρουση σήμερα.

Όταν πρωτοεμφανίστηκαν τα προσωπικά συμβόλαια για παράδειγμα, αρχικά για μερικούς επαγγελματίες η αντίδραση υπήρξε νωχελική. Όταν στα πλαίσια της ραγδαίας οικοδομικής ανάπτυξης επεκτάθηκαν οι υπεργολαβίες σε διάφορες οικοδομικές εργασίες δεν υπήρξε δυναμική διαμαρτυρία. Όταν πρωτοεμφανίστηκαν οι μετανάστες ως φιλοξενούμενοι εργάτες, η αρχική στάση των συνδικάτων ήταν αρνητική και τους πήρε χρόνια να αρχίσουν την προσπάθεια οργάνωσης τους. Με την ένταξη στην ΕΕ δεν ήταν καθόλου προετοιμασμένα να δεχτούν στις τάξεις τους, πόσον μάλλον να οργανώσουν εκστρατείες εγγραφής μελών από τις δεκάδες χιλιάδες κοινοτικούς που μπήκαν στην κυπριακή αγορά εργασίας. Ακόμα και σήμερα οι συνδικαλιστές αδυνατούν κυριολεκτικά και μεταφορικά να βρουν γλώσσα επικοινωνίας με τους μετανάστες ακόμα και με τους Τουρκοκύπριους εργαζομένους¹³.

Οι λόγοι γιατί τα συνδικάτα βρίσκονται σε άμυνα είναι διάφοροι και σχετίζονται τόσο με την παγκόσμια και ευρωπαϊκή όσο και με την κυπριακή τοπική πραγματικότητα. Η παρακμή του συνδικαλισμού, η πτώση της συνδικαλιστικής πυκνότητας, η αποδυνάμωση της ταξικής λογικής και ρητορικής είναι διεθνή φαινόμενα και ως τέτοια εμφανίζονται και στην Κύπρο και συνοδεύουν τις επίσης διεθνείς σύγχρονες τάσεις διάβρωσης της “κανονικής, σταθερής και ρυθμισμένης εργασίας”. Μάλιστα στην Κύπρο μπορεί κάποιος να πει ότι τα συνδικάτα είναι ακόμα αρκετά μεγάλα και δυνατά, η συνδικαλιστική πυκνότητα είναι από τις σχετικά ψηλές στην Ευρώπη και οι ευέλικτες και άτυπες εργασιακές σχέσεις έχουν καθυστερήσει να εμφανιστούν και δεν έχουν κυριαρχήσει στον βαθμό που συνέβηκε σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία ή ακόμα και η Βρετανία.

Όμως πίσω από την αριθμητική δύναμη των συνδικάτων που ακόμα διατηρείται η ισχύς τους έχει διαβρωθεί και εσωτερικά και εξωτερικά. Εσωτερικά από την γενικότερη απαξίωση και την αδιαφορία των εργαζομένων, τα δημοκρατικά ελλείμματα και την εναπόθεση των εξουσιών, των αρμοδιοτήτων και των ευθυνών στην συνδικαλιστική γραφειοκρατία και τους έμμισθους με την υπολειτουργία των τοπικών επιτροπών, την περιρρέουσα αντίληψη των συνδικάτων ως αυτόνομων από τα μέλη τους οργανισμών. Εξωτερικά από την γενικότερη μετάλλαξη του συστήματος εργασιακών σχέσεων ως αποτέλεσμα της ένταξης στην ΕΕ όπου αναπτύχθηκε και ενισχύθηκε η εργατική νομοθεσία σε βαθμό που υπονομεύτηκε ακόμα και η φιλοσοφία του υφιστάμενου συστήματος της εθελούσιας τριμερούς συνεργασίας¹⁴ και άρα και η αναγκαιότητα των συνδικάτων στην διαδικασία προστασίας των εργαζομένων.Ουσιαστικά έχουμε μια καινούργια μορφή ρύθμισης μέσα από την εργατική νομοθεσία που στην θεωρία και στο βαθμό που υλοποιείται, και που δεν είναι καθόλου ικανοποιητικός ιδιαίτερα σε σχέση με τους μη Κύπριους εργαζόμενους, περιορίζει την ασυδοσία του κεφαλαίου αλλά στην πράξη εξατομικεύει τις εργασιακές σχέσεις και δημιουργεί ένα κλίμα υποβάθμισης του ρόλου των συνδικάτων ως ενεργά υποκείμενα στον καθορισμό των όρων και την ρύθμιση των εργασιακών σχέσεων¹⁵. Παράλληλα και ταυτόχρονα η εργοδοτική αντεπίθεση αποτέλεσε τόσο αιτία όσο και αποτέλεσμα της αδυναμίας των συνδικάτων. Και επειδή σε τελική ανάλυση οι όροι των εργασιακών σχέσεων δεν είναι ζήτημα κανόνων αλλά ακολουθούμενων πρακτικών, και άρα συσχετισμών δύναμης τόσο σε επίπεδο εργασιακού χώρου όσο και σε κλαδικό επίπεδο, ο πρόσφατα αυξημένος ρόλος της νομοθεσίας στην ρύθμιση αντανακλά και επισκιάζει και την πραγματικότητα της απορρύθμισης της εργασίας.

Η γενικότερη αποφυγή των γενικευμένων και μεγάλων σε διάρκεια απεργιών και ο αυτοπεριορισμός των συνδικάτων σε ασκήσεις κινητοποίησης με στόχο περισσότερο την άσκηση πίεσης παρά την επιβολή όρων στην εργοδοσία ή σε συμβολικές στάσεις εργασίας που δείχνουν μια αντίληψη της απεργίας ως όπλο “απειλής” παρά ως “μεθόδου” για την επίτευξη διαπραγματευτικών στόχων είχε και έχει ως αποτέλεσμα την ελλειπή εμπειρία οργανωμένης ταξικής πάλης και την πρόσληψη των συνδικάτων περισσότερο ως εργατικών υπηρεσιών παρά ως οχημάτων εργατικού αγώνα. Και φυσικά η απόσταση που χαρακτηρίζει τους ενταγμένους από τους ανένταχτους σε συνδικάτα εργαζομένους, τον πυρήνα με τα ωφελήματα και την περιφέρεια της επισφάλειας περιορίζει και ενίοτε αποτρέπει την κοινή δράση στους εργασιακούς χώρους – πχ όταν στα πλαίσια των διαπραγματεύσεων για ετήσιες μισθολογικές αυξήσεις τα συνδικάτα καλέσουν σε απεργία η συμμετοχή των εργαζόμενων εκτός σύμβασης που δεν είναι άμεσα ενδιαφερόμενοι είναι αμφίβολη και αβέβαιη.

Τέλος η ιστορική και συνεχιζόμενη διαίρεση της κυπριακής εργατικής τάξης και της χώρας στη βάση της εθνότητας από την μια, και η σχετικά πρόσφατη μετατροπή της από χώρα εξαγωγής σε χώρα εισαγωγής εργατικής δύναμης από την άλλη, και μάλιστα με το μοντέλο του “φιλοξενούμενου εργάτη” και άρα απουσία σημαντικής μερίδας μεταναστών δεύτερης γενιάς, είχε ως αποτέλεσμα την ενδυνάμωση του κοινοτισμού ως πλαίσιο αντίληψης σε βάρος της έννοιας της εργατικής τάξης πέραν των θεσμικών διαιρέσεων. Για πολλούς συνδικαλιστές ακόμα και της αριστεράς τόσο στο βορρά όσο και στο νότο, όταν μιλούν για την εργατική τάξη ουσιαστικά μιλούν για την “κοινότητα των Κυπρίων εργαζομένων” και όχι για τους “εργαζόμενους που κατοικούν στην Κύπρο”. Το Κυπριακό πρόβλημα και η λογική της υπεράσπισης της ελληνοκυπριακής κοινότητας, είτε με την ρητορική του κυπριακού ελληνισμού για την δεξιά είτε με την ρητορική της Κυπριακής Δημοκρατίας από την αριστερά, θέτει σαφή όρια και πλαίσια στο συνδικαλιστικό κίνημα εμποδίζοντας σε κάποιο βαθμό και ιδεολογικά την υπέρβαση των εθνοτικών διαχωρισμών μεταξύ των εργαζομένων στην Κύπρο.

Επίλογος

Με αυτά τα δεδομένα, την εργοδοτική αντεπίθεση που αμφισβητεί ακόμα και την χρησιμότητα της συλλογικής διαπραγμάτευσης σήμερα από την μια και τους πολλαπλούς κατακερματισμούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και πολιτιστικούς της εργατικής τάξης από την άλλη, οι προοπτικές δεν είναι ευνοϊκές για το εργατικό κίνημα. Η αδυναμία των συνδικάτων τόσο να εντάξουν στους κόλπους τους μια σημαντική μερίδα εργαζομένων που συγκροτούν την περιφέρεια της εργατικής τάξης όσο και να αρθρώσουν ένα ταξικό λόγο στην βάση του οποίου να μπορέσουν να αναπτύξουν μια στρατηγική νέων καθολικών διεκδικήσεων είναι γεγονός και βασικό πολιτικό πρόβλημα. Μέσα στις συνθήκες της παγκόσμιας κρίσης και της ιδεολογικής ισοπέδωσης, η ανάπτυξη μιας νέας και εκ των πραγμάτων πολυσύνθετης και πλουραλιστικής αντίληψης της εργατικής συλλογικότητας καθίσταται επιτακτική ανάγκη για να δοθεί εκ νέου ώθηση και οργανωτική ισχύς στον ταξικό ανταγωνισμό. Το αν τα κυπριακά συνδικάτα μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτό τον ρόλο είναι βέβαια ένα πολιτικό ερώτημα και ένα ανοιχτό κοινωνικό ζήτημα.

1Piore Michael and Sabel Charles, The second industrial divide, Basic books, 1984.

2Harvey David, The condition of post modernity, Blackwell, 1989.

3Κουζής Γιάννης, Εργασιακές σχέσεις και Ευρωπαϊκή ενοποίηση, ΙΝΕ, 2001.

4Wilthagen Ton, Flexicurity: A new paradigm for labour market policy reform? 1998, και Wilthagen Ton and Tross Frank, The concept of ‘flexicurity’: a new approach to regulating employment and labour markets, Transfer 2/2004. EU Commission, Towards common principles of flexicurity: more and better jobs through flexibility and security, 2007.

5Σπαρσής Μίκης, Σύντομη ιστορία του κυπριακού εργατικού κινήματος και της ένωσης των Κυπρίων εργοδοτών, Λευκωσία, 1999.

6Slocum John, The development of industrial relations in Cyprus, Nicosia, 1974.

7Sparis Mikis, Tripartism and industrial relations, Nicosia, 1998.

8Panayiotopoulos Prodromos, “Cyprus: the developmental state in crisis”, Capital and class, n. 57, 1995

9Παναγιώτου Αντρέας, Ερμηνεύοντας τον πατριωτισμό της κυπριακής αριστεράς, στην έκδοση Ν. Τριμικλινιώτη, Το πορτοκαλι της Κύπρου, 2005.

10Το 2009 οι εγγεγραμμένοι κοινοτικοί ήταν 83 387 και οι από τρίτες χώρες 57460 όμως υπάρχει και ένας σημαντικός αριθμός αδήλωτων εργαζομένων πολλοί από τους οποίους είναι μετανάστες, τόσο κοινοτικοί όσο και από τρίτες χώρες, ο αριθμός των οποίων υπολογίζεται γύρω στις 30 000. Το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003 αύξησε σημαντικά και τον αριθμό των τ/κ εργαζομένων στον νότο, αν και τα τελευταία χρόνια παρατηρήθηκε μείωση λόγω της κρίσης και της αύξησης της ανεργίας, 2323 εγγεγραμμένοι το 2009. Πηγή IOM, 2010

11Η τιμή του εργασιακού χρόνου εξισώνεται μέσα από τους σταθερούς μισθούς στην ξενοδοχειακή βιομηχανία και μέσα από την υπεργολαβία στις οικοδομές και αναιρείται η λογική της υπερωριακής μισθοδοσίας. Σε ξενοδοχεία όπου συνυπάρχουν εργαζόμενοι με συλλογικές συμβάσεις που πληρώνονται περισσότερο για εργασία τις Κυριακές και τις αργίες και εργαζόμενοι με προσωπικά συμβόλαια για τους οποίους όλες οι μέρες πληρώνονται το ίδιο, το πρόγραμμα εργασίας μπορεί να αποτελέσει αφορμή συγκρούσεων μεταξύ των εργαζομένων καθώς δεν γίνεται κανονική εναλλαγή των βαρδιών.

12Αυτό αποτυπώνεται και στην πρόσφατη έρευνα του Λουκά Αντωνίου (2010) με τίτλο “Διακρίσεις, μετανάστευση και εργασία” για λογαριασμό του ΙΝΕΚ-ΠΕΟ

13Βέβαια σε σχέση με τους Τουρκοκύπριους που εργάζονται στο νότο η κατάσταση δεν είναι η ίδια με τους μετανάστες. Το καθεστώς τους ως πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας και η κάποια, έστω εν πολλοίς συμβολική, συνεργασία ε/κ και τ/κ συνδικάτων επέτρεψε την ένταξη αρκετών στην ΠΕΟ αλλά ακόμα και μερικών στην ΣΕΚ.

14Ioannou Christina, The eager Europeanisation of Cypriot social policy, unpublished doctoral dissertation, 2007.

15Αυτή η άποψη περί του τέλους του παραδοσιακού συνδικαλισμού ως αποτέλεσμα της αυξημένης νομοθετικής παρέμβασης στις εργασιακές σχέσεις εκφράζεται και από εργοδότες και από εργαζόμενους, που διερωτούνται ποια η χρησιμότητα των συνδικάτων σήμερα. Τα ίδια τα συνδικάτα λόγω και της γενικότερης τους αδυναμίας αναγκάζονται να στηρίζονται περισσότερο στο κράτος και μεγάλο μέρος της δράσης τους αναλώνεται στο να καταγγέλλουν στο Υπουργείο Εργασίας παραβιάσεις της εργατικής νομοθεσίας και των συλλογικών συμβάσεων. Η ΣΕΚ μάλιστα σε αυτό το πλαίσιο από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 και μέχρι πρόσφατα έθετε και αίτημα νομικής κατοχύρωσης των συλλογικών συμβάσεων. Η ΠΕΟ αντιτίθεται σε αυτό στην θεωρία καθότι δεν συνάδει με την δική της ιδεολογία της ταξικής σύγκρουσης όμως στην πράξη είναι εξίσου έτοιμη να αποταθεί στο κράτος για την προστασία των εργαζομένων καθότι πολλές φορές δεν έχει την δύναμη το πράξει η ίδια.